دكتر ژاله آموزگار:

اسطوره راهي براي روشن ساختن تاريخ تمدن است

اسطوره داستان و سرگذشتي مينوي است كه اصل آن معلوم نيست و بخشی از آن از دین گرفته شده و با باورهای دینی پیوندی ناگسستنی دارد. از اين رو اسطوره راهي براي روشن ساختن تاريخ تمدن است.

دكتر ژاله آموزگار اسطوره‌پژوه درباره کتاب دانشنامه اساطیر جهان گفت: اين كتاب با ترجمه روان دكتر اسماعيل‌پور، با مطالب شيرين و خواندني و تصويرهاي زيبايي گردآمده و مي‌تواند لحظات دلپذيري از اوقات كتابخوانان را فراهم كند.

وي افزود: این کتاب ما را به سفری شیرین و دور و دراز در زمینه اسطوره‌های جهان می‌برد؛ از فراسوي مرزها و ماورای اسكانديناوي مي‌گذرد و به اقصي نقاط چين و ژاپن و به استرالیا تا آمریکای شمالی و جنوبی مي‌رود. همچنين به ميان اسكيموها مي‌رويم و در برزيل گردش مي‌كنيم و در قبايل افريقا مسحور شگفتي‌ها مي‌شويم.

اين اسطوره‌پژوه با اشاره به تعاریف مختلفی که از اسطوره وجود دارد، خاطرنشان كرد: در فهم عامه و در برخی از فرهنگ‌ها اسطوره معني خيالي و غيرواقعي و جنبه افسانه‌ای دارد. در بعضي فرهنگ‌ها اسطوره را زاده تخيل جمعي و روياي گروهي يك ملت دانسته‌اند كه روياي هر كس اسطوره شخصي و روياي جمعي اسطوره يك ملت به شمار مي‌رود.

وي افزود: اسطوره را موجودات مافوق طبيعي تشكيل مي‌دهند و در خيال‌پردازي‌هاي قومي نمي‌توان از موجودات خارق‌العاده از ايزدان، ديوان و پريان چشم پوشيد و اين داستان‌ها يكباره به‌وجود نمي‌آيند و راويان آنها انديشمنداني گمنامي هساتد كه مرغ انديشه‌هايشان بسيار برجسته‌تر از ما انسان‌ها بوده است.

آموزگار يادآور شد: همچنين اسطوره جلوه تاريخي مي‌يابد و تاريخ نيز مي‌تواند به اسطوره تبديل شود. اسطوره‌هاي نيمه تاريخي عبارتند از تحول و تكامل حوادث و شرح كارهاي فوق‌العاده‌اي كه به سمت انسان‌هاي توانا و نيرومند نقل شده‌اند و به افسانه‌هايي پر از عجايب و قرايب تبديل شده‌اند و جنبه علويت به آنها داده شده است.

وي افزود: در اين كتاب ركس وارنر در مكتب ايزدان و همان شهرياران باستاني قرار مي‌گيرد و پيش از آن تاريخ‌نگاران ايراني سعي داشتند اسطوره‌هايي را نمايان بدارند كه به آن باور دارند.

اين اسطوره‌شناس خاطرنشان كرد: اسطوره‌باوران اسطوره‌ها را راست مي پندارند، مردم جوامع ابتدايي به جاي آنكه به تفكر ديني، فلسفي و تاريخ‌نگاري بپردازند به تخيل مي‌انديشيدند.

وي افزود: اسطوره واكنشي از ضعف‌هاي بشر است هنگامي كه ناتوان از برآورده ساختن آرزوها و خيالات است. همچنين اسطوره راهي است براي روشن ساختن تاريخ تمدن. 

آموزگار سپس به مباحث کتاب اشاره كرد و گفت: رکس وارنر اسطوره را از مکتب اُوهمر  و قبل از میلاد آغاز کرده و معتقد است که در سده 19 میلادی همه اسطوره‌ها به صورت غیر تاریخی درآمده‌اند. اما امروزه به اثبات رسيده كه اسطوره می‌تواند ریشه در تاریخ داشته باشد و اساساً اسطوره باوران اسطوره را راست می پندارند.

وي افزود: یکی از دلایل وجودی اسطوره عدم اطلاع مردمان آن روزگار از واقعیت‌هاي مسئله بوده است. در واقع اسطوره‌ها واکنشی از ضعف‌های بشري در برابر درماندگی و ناتوانایی است و از تجسم احساساتی که انسان‌ها نسبت به امور نامطلوب دارند به‌وجود مي‌آيد. به عبارت دیگر انسان‌ها هنگامی که اسطوره را تکرار می‌کنند، آرامش می‌یابند و گاهی هم عقده حقارت خود را با آن تسکین می‌دهند.

این اسطوره پژوه با اشاره به زمان پیدایش اسطوره‌شناسی به عنوان یک علم، اضافه کرد: شاید تنها 100 سال از عمر این دانش می‌گذرد و اگر تحلیل دقیقی و فراگیرنده‌ای از اساطیر به عمل نمی‌آمد این دانش به صورت علمی مجزا مشاهده نمي‌شد و بار سنگینی بر دوش علم باستان‌شناسی می‌افتاد. هر چند امروزه اسطوره باوران کم شده‌اند اما می‌توان چند اسطوره را نام برد که هنوز در زیر چرخ دنده‌های مدرنیسم له نشده‌اند.

وي افزود: جای اسطوره‌های ایرانی در اين كتاب مشاهده مي‌شود. همچنين نمايه و كتاب‌نامه در اين دانشنامه استفاده نشده و براي خواننده علاقه‌مند هيچ ارجاعي در بخش‌هاي كتاب داده نشده كه بتواند به آن مراجعه كند. تاريخ انتشار اين اثر د رجايي از كتاب ذكر نشده است.

آموزگار در پايان سخنانش از ابوالقاسم اسماعیل‌پور (مترجم کتاب دانشنامه اساطیر جهان) برای ترجمه و افزودن مقاله «ژان پیر» که به اسطوره‌های ایرانی اختصاص دارد قدردانی کرد.

كتاب دانشنامه اساطير جهان به كوشش پژوهشكده مردم‌‌شناسي و نشر اسطوره منتشر شده است. همچنين نشست نقد و بررسي دانشنامه اساطير جهان عصر سه‌شنبه 16 بهمن‌ماه با همكاري پژوهشكده مردم‌شناسي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري در شهر كتاب مركزي برگزار شد.

دكتر ژاله آموزگار:

اسطوره راهي براي روشن ساختن تاريخ تمدن است

اسطوره داستان و سرگذشتي مينوي است كه اصل آن معلوم نيست و بخشی از آن از دین گرفته شده و با باورهای دینی پیوندی ناگسستنی دارد. از اين رو اسطوره راهي براي روشن ساختن تاريخ تمدن است.

دكتر ژاله آموزگار اسطوره‌پژوه درباره کتاب دانشنامه اساطیر جهان گفت: اين كتاب با ترجمه روان دكتر اسماعيل‌پور، با مطالب شيرين و خواندني و تصويرهاي زيبايي گردآمده و مي‌تواند لحظات دلپذيري از اوقات كتابخوانان را فراهم كند.

وي افزود: این کتاب ما را به سفری شیرین و دور و دراز در زمینه اسطوره‌های جهان می‌برد؛ از فراسوي مرزها و ماورای اسكانديناوي مي‌گذرد و به اقصي نقاط چين و ژاپن و به استرالیا تا آمریکای شمالی و جنوبی مي‌رود. همچنين به ميان اسكيموها مي‌رويم و در برزيل گردش مي‌كنيم و در قبايل افريقا مسحور شگفتي‌ها مي‌شويم.

اين اسطوره‌پژوه با اشاره به تعاریف مختلفی که از اسطوره وجود دارد، خاطرنشان كرد: در فهم عامه و در برخی از فرهنگ‌ها اسطوره معني خيالي و غيرواقعي و جنبه افسانه‌ای دارد. در بعضي فرهنگ‌ها اسطوره را زاده تخيل جمعي و روياي گروهي يك ملت دانسته‌اند كه روياي هر كس اسطوره شخصي و روياي جمعي اسطوره يك ملت به شمار مي‌رود.

وي افزود: اسطوره را موجودات مافوق طبيعي تشكيل مي‌دهند و در خيال‌پردازي‌هاي قومي نمي‌توان از موجودات خارق‌العاده از ايزدان، ديوان و پريان چشم پوشيد و اين داستان‌ها يكباره به‌وجود نمي‌آيند و راويان آنها انديشمنداني گمنامي هساتد كه مرغ انديشه‌هايشان بسيار برجسته‌تر از ما انسان‌ها بوده است.

آموزگار يادآور شد: همچنين اسطوره جلوه تاريخي مي‌يابد و تاريخ نيز مي‌تواند به اسطوره تبديل شود. اسطوره‌هاي نيمه تاريخي عبارتند از تحول و تكامل حوادث و شرح كارهاي فوق‌العاده‌اي كه به سمت انسان‌هاي توانا و نيرومند نقل شده‌اند و به افسانه‌هايي پر از عجايب و قرايب تبديل شده‌اند و جنبه علويت به آنها داده شده است.

وي افزود: در اين كتاب ركس وارنر در مكتب ايزدان و همان شهرياران باستاني قرار مي‌گيرد و پيش از آن تاريخ‌نگاران ايراني سعي داشتند اسطوره‌هايي را نمايان بدارند كه به آن باور دارند.

اين اسطوره‌شناس خاطرنشان كرد: اسطوره‌باوران اسطوره‌ها را راست مي پندارند، مردم جوامع ابتدايي به جاي آنكه به تفكر ديني، فلسفي و تاريخ‌نگاري بپردازند به تخيل مي‌انديشيدند.

وي افزود: اسطوره واكنشي از ضعف‌هاي بشر است هنگامي كه ناتوان از برآورده ساختن آرزوها و خيالات است. همچنين اسطوره راهي است براي روشن ساختن تاريخ تمدن. 

آموزگار سپس به مباحث کتاب اشاره كرد و گفت: رکس وارنر اسطوره را از مکتب اُوهمر  و قبل از میلاد آغاز کرده و معتقد است که در سده 19 میلادی همه اسطوره‌ها به صورت غیر تاریخی درآمده‌اند. اما امروزه به اثبات رسيده كه اسطوره می‌تواند ریشه در تاریخ داشته باشد و اساساً اسطوره باوران اسطوره را راست می پندارند.

وي افزود: یکی از دلایل وجودی اسطوره عدم اطلاع مردمان آن روزگار از واقعیت‌هاي مسئله بوده است. در واقع اسطوره‌ها واکنشی از ضعف‌های بشري در برابر درماندگی و ناتوانایی است و از تجسم احساساتی که انسان‌ها نسبت به امور نامطلوب دارند به‌وجود مي‌آيد. به عبارت دیگر انسان‌ها هنگامی که اسطوره را تکرار می‌کنند، آرامش می‌یابند و گاهی هم عقده حقارت خود را با آن تسکین می‌دهند.

این اسطوره پژوه با اشاره به زمان پیدایش اسطوره‌شناسی به عنوان یک علم، اضافه کرد: شاید تنها 100 سال از عمر این دانش می‌گذرد و اگر تحلیل دقیقی و فراگیرنده‌ای از اساطیر به عمل نمی‌آمد این دانش به صورت علمی مجزا مشاهده نمي‌شد و بار سنگینی بر دوش علم باستان‌شناسی می‌افتاد. هر چند امروزه اسطوره باوران کم شده‌اند اما می‌توان چند اسطوره را نام برد که هنوز در زیر چرخ دنده‌های مدرنیسم له نشده‌اند.

وي افزود: جای اسطوره‌های ایرانی در اين كتاب مشاهده مي‌شود. همچنين نمايه و كتاب‌نامه در اين دانشنامه استفاده نشده و براي خواننده علاقه‌مند هيچ ارجاعي در بخش‌هاي كتاب داده نشده كه بتواند به آن مراجعه كند. تاريخ انتشار اين اثر د رجايي از كتاب ذكر نشده است.

آموزگار در پايان سخنانش از ابوالقاسم اسماعیل‌پور (مترجم کتاب دانشنامه اساطیر جهان) برای ترجمه و افزودن مقاله «ژان پیر» که به اسطوره‌های ایرانی اختصاص دارد قدردانی کرد.

كتاب دانشنامه اساطير جهان به كوشش پژوهشكده مردم‌‌شناسي و نشر اسطوره منتشر شده است. همچنين نشست نقد و بررسي دانشنامه اساطير جهان عصر سه‌شنبه 16 بهمن‌ماه با همكاري پژوهشكده مردم‌شناسي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري در شهر كتاب مركزي برگزار شد.

اسطوره به شكل نمادين زاده خيال است

اسطوره به مثابه صورتي از فهم بشري، نخستين چشم اندازهاي توصيف جهان را متجلي مي‌سازد. درونمايه‌هاي مشترك اسطوره، الگوهاي مشتركي است كه در اساطير جهان مطرح مي‌شود.

جلسه نقد و بررسي كتاب دانشنامه اساطير جهان اثر ركس وارنر و ترجمه اسماعيل‌پور با حضور دكتر ژاله آموزگار، دكتر كتايون مزداپور و دكتر ابوالقاسم اسماعيل‌پور عصر سه شنبه 16 بهمن‌ماه در شهر كتاب مركزي با همكاري پژوهشكده مردم‌شناسي سازمان ميراث فرهنگي برگزار شد.

دكتر ابوالقاسم اسماعيل‌پور رييس پژوهشكده زبان‌شناسي، كتيبه‌ها و متون سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگريگفت: درونمايه‌هاي مشترك اساطيري مهمترين بخش درونمايه‌هاي اساطيري در جهان است و الگوهاي مشترك نيز كه در اساطير جهان مطرح مي‌شود به نوعي شبيه يكديگرند و تجربيات مشتركي دارند.

وي افزود: اسطوره، زاده خيال است و به شكل نمادين مطرح مي‌شود و كوشش براي پاسخ به سؤالات مربوط به جهان و هستي، پايه‌هاي پيدايي اسطوره را به صورت روايتي در تحليل و توجيه عاميانه زندگي و فهم چگونگي جهان مطرح مي‌كند.

اين اسطوره‌شناس خاطرنشان كرد: اسطوره با ادبيات پيوند محكمي دارند و نشان مي‌دهد كه اسطوره و ادبيات دو روي يك سكه‌اند. ادبيات به معناي ناب آن مطرح مي‌شود و فراورده‌هاي ناب ادبي مانند شعر،  آفرينش در تمام اساطير جهان آمده و اين دليلي است براي توجيه جهان  رمان، داستان نمايشنامه زاده خيال، نماد و استعارات خلاق هستند.

وي افزود: اسطوره به نوعي ادبيات ناب انسان‌هاي اوليه است؛ زيرا ريشه در خيال دارد و به شكل نمادينه بيان مي‌شود و اين‌كه انسان‌ها تا زنده‌اند اسطوره دارند و تا زبان هست اسطوره نيز وجود دارد.

اسماعيل‌پور يادآور شد: اسطوره خيالات انسان است از اين رو خواب‌هاي هر شخصي روياهاي شخصي او تلقي مي‌شود و اسطوره روياهاي جمعي يك ملت و يك قوم به‌شمار مي‌رود. اين نوعي آفرينش و اثر آفرينشي است كه زاده مي‌شود و با ادبيات سنخيت ناگستني دارد و پيوندي است كه نمي‌توان آن را از هم جدا كرد.

وي افزود: اسطوره در يونان باستان، روم باستان و ايران باستان پيوندي ژرف با هم دارند و از هم گسستني نيستند.

رييس پژوهشكده زبان‌شناسي، كتيبه‌ها و متون يادآور شد: اسطوره در قرن 19 اوج تازه‌اي يافت و با شروع مكتب رمانتيسم اسطوره نيز آغاز شد، از اين رو در قرن 19 متأثر از اسطوره است و تأثير آن را در ادبيات قرن 20 مي‌توانيم مشاهده كنيم.

وي افزود: اسطوره اشاراتي به شخصيت‌هاي مافوق طبيعي دارد كه در قرن 20 ابرمرد مطرح شده و در روزگاران گذشته ايزدان و خدايان بوده است.

اسماعيل‌پور به آفرينش در اسطوره اشاره كرد و گفت: آفرينش در تمام اساطير جهان آمده و اين دليلي است براي توجيه جهان. اساطير از صد سال گذشته به شكل دانش مطرح شده و انسان‌هاي كهن ايدئولوژيك‌هايي داشتند كه در بابل، سومر، يونان و هند مطرح بوده است.

مدیر گروه زبان‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی يادآور شد: الهه مادر موضوع مهمي است كه در همه اسطوره‌هاي جهان وجود دارد و جهان از مادري ازلي آفريده شده است. كل اساطير جهان چند موضوع را دربردارد و به شيوه‌هاي مختلف بيان شده؛ زيرا انسان‌ها تجربيات و الگوهاي مشترك دارند و در يك قوم اسطوره مي‌تواند الگو باشد.

فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه شهید بهشتی تهران خاطرنشان كرد: الهه مادر، نماد باروري، حاصلخيزي و زايندگي است و با زمين؛ نماد زن،  ارتباط دارد. در هند ايزدبانو«دِوي» را پنج‌هزارسال است كه مي‌پرستند. در بابل ايزدبانو ايشتر، استار در ميان كنعانيان، آفروديت در ميان يونانيان، ونوس در روم و در ايران آناهيتا ايزدبانوست.

وي افزود: آناهيتا ايزدبانويست كه نطفه مردان را مي‌پالايد. اهميت اين الهه مادر به قدري است كه مي‌تواند نقاط حياتي و كليدي انسان‌ را در دست گيرد و تحت حيطه خود قرار دهد.

اين استاد دانشگاه خاطرنشان كرد: اسطوره دين‌هاي ابتدايي است كه اديان آن را كامل مي‌كند و در يك قوم اسطوره مي‌تواند الگو باشد.

در پايان دكتر اسماعيل‌پور با يادي از دكتر مهرداد بهار و دكتر احمد تفضلي؛ اسطوره شناسان برجسته كشور، كتاب دانشنامه اساطير جهان را كه به ياد مهرداد بهار ترجمه كرده بود تقديم اين روانشاد كرد.

             دکتر ابوالقاسم اسماعیل پور

                 دکتر ژاله آموزگار

                دکتر کتایون مزدا پور

گزارشگر :آناهید خزیر